13-12-07

De moord op Stanislaus Nyczak (hoofdstuk II)

II. ELVERSELE TIJDENS WERELDOORLOG I

Toen de Duitsers begin oktober 1914, na de verovering van Antwerpen, verder naar het westen trokken, lieten zij overal bezettingstroepen achter die de organisatie van het veroverde gebied op zich namen.

De indeling van onze gewesten (zowat het hinterland van de frontstreek) gebeurde, vanuit militair-strategisch oogpunt, in Etappegebieden of Kommandanturs : Sint-Niklaas, Lokeren, Wetteren, Dendermonde, enz..

Wat niet bij een of andere Kommandantur was ingedeeld, behoor­de tot het Generaal Gouvernement dat onder het commando stond van de Duitse generaal Von Bissing (overleden op 18 april 1917). Temse en Tielrode b.v. gingen op 24 juli 1916 over van Etappe­naar Gouvernementsgebied. Op genoemde datum werd immers de Kommandantur Sint-Niklaas afgeschaft en bij het Generaal Gou­vernement gevoegd.

Als gevolg daarvan bestond de Kommandantur Lokeren vanaf dat ogenblik uit volgende gemeenten : Lokeren, Zeveneken, Daknam, Eksaarde, Moerbeke, Sinaai, Waasmunster, Stekene, Kemzeke, Sint-Gillis-Waas, Sint-Pauwels, Vrasene, Meerdonk, De Klinge, Verrebroek, Kieldrecht, Doel, Belsele en Elversele. (1)

(zie plannetje onder de foto van burgemeester Wauman)

Elversele heeft steeds deel uitgemaakt van het Etappegebied Lokeren, dat één van de strengst bewaakte was vermits de Duit­sers beseften dat het de toegangspoort tot Antwerpen vormde. Lokeren was een strategisch knooppunt tussen Antwerpen, Gent, Dendermonde en de grens met Nederland. Van hieruit konden de Duitsers een groot gebied onder controle houden en voorkomen dat het Duitse veldleger, aan het Ijzerfront, in de rug zou worden aangevallen.

Het toenmalige Elverseelse gemeentebestuur bestond uit burge­meester Petrus Wauman, de schepenen Alfred Vermeire en Jozef de Witte, de raadsleden Leon de Brabander, Jozef Cornelis, John Kerckx, Vital Volckerick en Jozef D'Hooghe en gemeente­secretaris Jozef Claus.



1)Toen de oorlog al bijna ten einde was, op 25 september 1918, werden Sint-Niklaas, Nieuwkerken, Temse en Tielrode opnieuw bij het Etappegebied gevoegd. Maar toen was het voor de Duitsers al pijnlijk duidelijk geworden dat ze de oorlog zouden verliezen.

burgemeester Petrus Wauman

BURGEMEESTER PETRUS WAUMAN


ETAPPENGEBIED

(overgenomen uit : VLAMINCK, C., Het Etappengebied in België tijdens den oorlog 1914-1918. Brussel, 1922 (3de druk). p. 34)


Het had uiteraard niet het minste beslissingsrecht.
Zijn bevoegdheid bleef beperkt tot het uitvoeren van de orders die door de Duitse Kommandantur te Lokeren werden uitgevaardigd. Aan het hoofd van die Kommandantur stond "Oberstleutnant" Von dem Knesebeck, die op 11 februari 1917 overleed.

Elversele was dus op bestuurlijk vlak geheel afhankelijk van het Lokerense Etappegebied. De, weliswaar schaarse, briefwis­seling b.v. die voor Elversele was bestemd, werd eerst te Lo­keren gecensureerd alvorens zij hier kon worden bedeeld. Ook officiële aankondigingen (opeisingen, inbeslagnemingen, mede­delingen enz.) werden vanuit Lokeren verspreid. Jozef Verhelst ("Jef van Pierkes", 1863-1942) moest om de 2 dagen met zijn fiets naar Lokeren om daar de correspondentie voor Elversele in ontvangst te nemen en ze te Elversele af te geven op het gemeentehuis (toen nog in het huidige café Sportpaleis). Op 28.07.1916 deelde het Gemeentebestuur van Waasmunster mee dat het - in opdracht van de Lokerse Kommandantur - zelf de corres­pondentie voor Waasmunster en Elversele te Lokeren moest afha­len.

Het Waasmunsters magistraat verzocht dan ook zijn Elver­seelse collega's de briefwisseling voor onze gemeente dagelijks te laten afhalen op het gemeentehuis van Waasmunster omstreeks 5 uur in de namiddag. Voor "Jef van Pierkes" was de verplaat­sing toen niet meer zo groot.

Zelfs het plaatselijk onderwijs werd via de Kommandantur geor­ganiseerd. Elversele maakte deel uit van het schoolkanton Lo­keren, dat op zijn beurt onder het schoolgebied Aalst ressor­teerde.

Dat ook Elversele toen aardig wat Duitse soldaten in garnizoen had, blijkt uit het feit dat op de gevel van ieder huis een houten plakkaat was aangebracht met vermelding van het aantal Duitsers dat er verbleef. In diverse huizen waren bovendien wachtposten geinstalleerd :zo b.v. bij Alois de Westelinck (op de Kettermuit), Petrus Vermeulen (op de Legen Heirweg, na­bij de grens met Tielrode), en bij Frans Verhelst (café Roskam in de Stokthoek).

Het hoofdkwartier van de Duitsers, waar de beruchte luitenant Schmidt verblijf hield, was ondergebracht in de brouwerij van Alfred Vermeire op de Legen Heirweg ("bij Frettes"). Daar zou ook Stanislaus Nyczak, volgens enkele onze zegslieden, gelogeerd hebben.

Oudere Elverselenaren beweren dat in onze gemeente vooral Duit­sers verbleven die niet meer geschikt waren voor het front (ouderen en invaliden).

Anderzijds verbleven er te Elversele voortdurend ook een paar honderd jonge Duitsers die hier een 4 maand durende opleiding doormaakten alvorens naar het front te worden gestuurd. Hun schietoefeningen hielden ze op de Legen Heirweg, rechtover café Hof van Appelsvoorde. De keuken van dit Bayerisches Rekruten Depot bevond zich op het erf van Edmond Verbeke in de Dorps­straat.

Elversele vormde de uithoek van het Lokerense Etappegebied. Wie het grondgebied van Tielrode (deel uitmakend van het Generaal Gouvernement) wou betreden, moest in het bezit zijn van een geldig paspoort. Een dergelijk paspoort kon slechts worden bekomen, mits betaling, op het pasbureau van de Duitse Komman­dantur te Lokeren.

De Duitsers gebruikten het Etappegebied ook om er hun jaarlijkse oogst op te doen en zodoende de voeding van het leger en de be­voorrading van Duitsland te blijven verzekeren. De gemeentearchieven van Elversele staan trouwens bol van de invorderingen en inbeslagnemingen waarvan de plaatselijke be­volking gedurende ruim 4 jaar te lijden had. Zowat alles kwam toen voor inlevering in aanmerking : tarwe, rogge, haver, maste­luin, aardappelen, wortelen, bieten, vlas, kemp, hooi, stro, fruit allerhande, paarden, koeien, geiten, schapewol, enz..

Al naargelang de Duitsers aan één of ander gebrek hadden, be­valen zij de nodige inbeslagnemingen.~ De geldelijke vergoeding die zij hiervoor in ruil gaven, was vaak niet voldoende om het verlies van het ingeleverde te compenseren. In de lente van 1917, toen de Duitsers met een tekort aan muni­tie te kampen kregen, werden ook koper, lood, tin en andere metalen aangeslagen. Wie al eens wat meende achter te houden, riskeerde huiszoekingen en zware boetes.

Een en ander leidde ertoe dat de bevolking zienderogen verarmde, temeer daar de winters van 1916-1917 en 1917-1918 bijzonder streng waren. De Durme vroor dicht, zodat bovendien de toevoer van kolen ten zeerste werd bemoeilijkt.

Anderzijds waren elementaire voedingsmiddelen als brood, bloem, aardappelen en vlees strikt gerantsoeneerd en werden ze door de voedingscomités eerlijk (?) onder de bevolking verdeeld. Nog in 1917, op 29 april, werd te Elversele door enkele leden van de Spaar- en Leengilde van Elversele, een bevoorradingscom­missie gesticht onder de benaming "Sint-Cornelis".

Stichters ervan waren Joseph Verberckmoes, Vital Volckerick, Clement Elewaut, Charles Geldof, Leon Vincke (de latere burgemeester), Petrus Cordeel, August de Belie, Frederik Colman, Charles Maes en Petrus Bogaert. Het nieuw opgerichte comité stond onder de supervisie van een provinciale bevoorradingscommissie.

De nood van de bevolking werd enigszins gelenigd toen de Vere­nigde Staten vanaf medio 1917 systematisch de levensmiddelen­verzekering op zich namen. Zij die het hebben meegemaakt be­weren echter dat er soms meer werd gestolen dan wat uiteindelijk ten goede kwam van de behoeftigen. Zodat velen, teneinde raad, hun toevlucht zochten in het smokkelbedrijf. Vaak de enige ma­nier om aan betaalbare levensmiddelen te geraken. Een befaamde smokkelwegel verbond Elversele, langsheen de Durme, met Tielrode. Dààr zou zich in oktober 1916 een bloederig drama afspelen.



kwartier Duitse grenswachters



Commentaren

Stanislaus Nyczak Beste, graag even verduidelijken dat André De Clercq geen enkele verdienste heeft gehad bij de totstandkoming van de brochure over de moord op Stanislaus Nyczak, die in 1986 door Heemkundige Kring Braem vzw uit Elversele werd gepubliceerd (wél heeft hij in datzelfde jaar 1986 materiaal over Wereldoorlog I in bruikleen gegeven voor een tentoonstelling van onze kring).
Het komt dus niet de heer De Clercq toe om toelating te geven tot het afdrukken van deze brochure op uw blog. Vermits deze publicatie ondertussen niet meer verkrijgbaar is, geef ik u - als enige auteur! - toelating om ze alsnog te publiceren. Ik zag dat graag in die zin gewijzigd op uw blog.
Vriendelijke groet,
Luc Peleman

Gepost door: Luc Peleman | 24-02-08

Stanislaus Nyczak Beste, met mail van 24 februari 2008 verzocht ik u de inleiding aan te passen bij de publicatie van de brochure over de moord op Stanislaus Nyczak. We zijn nu drie maanden verder en nog steeds moet ik lezen dat u de publicatie hebt gedaan met toestemming van iemand die geen enkel recht heeft op deze tekst. Is het nu echt te veel gevraagd om dit even aan te passen?
Luc Peleman.

Gepost door: Luc Peleman | 29-05-08

De commentaren zijn gesloten.