21-12-07

De moord op Stanislaus Nyczak (hoofdstuk V slot)

V. WIE WAS STANISLAUS NYCZAK ?

Heel wat moeilijker dan het terugvinden van zijn laatste rustplaats was de vraag naar de persoon van Stanislaus Nyczak : waar en wan­neer werd hij geboren ; wie waren zijn ouders, broers en zusters ; was hij gehuwd ; welk beroep oefende hij uit voor zijn oproeping ; wat was zijn karakter ; wat was zijn functie in het Duitse leger ?

We beperken ons hier tot het op een rijtje zetten van de, schaarse, gegevens die we hebben verzameld.

In het stadsarchief van Dendermonde wordt, zoals hoger aangehaald, een register bewaard van de gesneuvelden uit de Eerste Wereldoor­log die her en der werden ontgraven en. op het militair kerkhof van Appels opnieuw bijgezet.

Over Nyczak vonden we volgende gegevens

267

A

Gestorven te Lokeren
29-10-14
24-10-16

         B

Nyckak

    C

Stanislas

      D

Lokeren
16-5-18

     E

Musketier Landst.
 inf. I Altona
L.S.T

    F

Duitsch
258 L

     G

 

                  

 

(a) volgnummer in het register en tevens verwijzing naar het situeringsplan van het militair kerkhof

(b) plaats van overlijden (Elversele maakte immers deel uit van het Etappegebied Lokeren) - datum van aankomst in het Etappe­gebied (?) - datum van begrafenis (te Lokeren)

(c) familienaam (eigenlijk Nyczak) (d) voornaam

(e) plaats en datum van ontgraving

(f) aanduiding van compagnie en regiment

(g) nationaliteit - verwijzing naar ?

De in kolom f genoemde stad Altona is een industriestad in West­Duitsland die sedert 1937 een stadsdeel vormt van Hamburg. Altona telde toen ca. 250.000 inwoners.

Hoogstwaarschijnlijk betreft het hier de regimentsplaats van Nyc­zak, dus niet zijn geboorte- of woonplaats. In de bevolkingsre­gisters van Hamburg-Altona, die geheel op microfilm staan, is hij althans niet terug te vinden. (30)

Van waar is Stanislaus Nyczak dan wel afkomstig ? Een geinter­viewde meende dat hij een smidszoon uit Keulen was, een andere dat hij een juwelierszoon uit Leipzig (in Oost-Duitsland) was. Doch ook in de registers van deze steden bleek hij niet voor te komen.

Zelfs de "Deutsche Dienststelle für die Benachrichtigung der näch­sten Angehörigen von Gefallenen der ehemaligen deutschen Wehrmacht" (in Berlijn) kon ons geen aanduiding verschaffen. Men wist ons, met brief van 24.07.1985, enkel te vertellen waar hij momenteel begraven ligt, maar dat hadden we ondertussen zelf al ontdekt

"Grablage : Deutschen Soldatenfriedhof Vladsloo - Praetbosch /Belgien, Grab-Nr. 4-828."

Uit de "Belegungsliste" van het militair kerkhof in Vladslo wer­den we al niet veel wijzer

"Nyczak Stanislaus, Musketier

+ 20.10.1916 - 2./Ldst. J. Btl. I Altona Grab-Nr. 4-828."

Deze vrij cryptische aanduiding werd ons door de Volksbund Deut­sche Kriegsgräberfürsorge in Kassel als volgt toegelicht (in een schrijven van 24.01.1985)

"Musk. Stanislaus N y c z a k,     + 20.10.1916,

2. Kompanie Landsturm - Infanterie - Bataillon I, Altona, bestattet : Vladslo/Belgien, Block 4 - Grab 828."

Musketier Nyczak maakte dus deel uit van de 2de compagnie Landsturmm-Infanterie, bataljon I (van het Pruissische leger), waar­van de regimentsplaats zich te Altona bevond.

Voor verdere informatie verwees men ons naar het Militärgeschichtliches Forschungsamt in Freiburg/Breisgau. Daar deelde men ons uiteindelijk het volgende ontgoochelende bericht mee

"Die Personalunterlagen von Angehörigen des preussischen Kontingents der ehemaligen kaiserlichen deutschen Armee wurden im Heeresarchiv in Potsdam aufbewahrt. Diese Unterlagen sind 1945 vollständig verbrannt. Da das Landsturmm-Infanterie-Bataillon i zu dem genannten Kontingent gehörte, sind heutzutage keune Personalien feststellbar und es kan somit nichts Näheres über den Musketier Stanislaus Nyczak gesagt werden." (31)

Alles was opgegaan in de vlammen van Wereldoorlog II zodat de afkomst van Nyczak wel altijd een raadsel zal blijven. Het enige wat hieromtrent nog kan opgemerkt worden is dat de familienaam Nyczak op een Poolse afkomst lijkt te wijzen, en dat zou o.m. verklaren waarom hij bij-het Pruissische leger werd ingelijfd. Dit vermoeden wordt gedeeld door het Bayerisches Hauptstaatsarchiv in München

"Der Soldat Stanislas Nyczak dürfte, nach seinem Namen zu schliessen, die polnische Volkszugehörigkeit besessen haben, er hat demnach der Preussischen Armee angehört, deren einschlägige Akten im Zweiten Weltkrieg weitgehend vernichtet worden sind." (32)

Hoe oud was Nyczak toen hij in oktober 1916 om het leven kwam ? Ook op dit punt bestaat er geen eensgezindheid tussen de gein­terviewden.

Volgens wijlen Jozef Vermeire was hij 24 jaar. Ook Clement Vercauteren van Temse (°1899) (33), die Nyczak meermaals heeft ontmoet, schat zijn leeftijd op vooraan in de twintig. Volgens Frans en Marie Lefebure zou hij zelfs slechts 18 à 19 jaar zijn geweest.

Wijlen Emiel Teirbrood (1891-1985) daarentegen wierp op dat te Elversele vooral soldaten lagen die niet meer geschikt waren voor het front (invaliden en ouderen). Ook Nyczak was volgens hem niet meer zo jong.

Clement Vercauteren bevestigt dat de Duitsers die hier verble­ven, vooral oudere soldaten waren. Nyczak zou echter een uit­zondering zijn geweest en zou dat met name te danken hebben aan zijn rijke afkomst. De invloed van zijn ouders zou ervoor gezorgd hebben dat hij, ver genoeg van het front, een risicoloos postje kreeg. Dat het uiteindelijk toch niet zo risicoloos was, kon hij later jammer genoeg niet meer verder vertellen.

We houden het erbij dat Nyczak, in tegenstelling met de meeste van zijn collega's, nog vrij jong was. Zij die dat beweren zijn trouwens stuk voor stuk meerdere keren met de Duitse sol­daat in contact gekomen.

De moeder van Vincent Vermeire, Adelphine Vincke, nam tijdens Wereldoorlog I het kappersbedrijf waar van haar broer Jozef (1883-1926) die aan het front zat. Die kapperszaak was geves­tigd in de huidige herberg 't Hoeksken (Dorpsstraat 99). Ook Stanislaus Nyczak, "Otto" voor de vrienden, kwam zich geregeld laten "rasieren" en stond er bekend als een goede, sympathieke jongen.

Mieke Lefebure (°1902) en haar broer Frans (°1904) houden er een andere mening op na. Toen zij als kinderen al eens wat hout gingen sprokkelen, kwamen ze Nyczak vaak tegen. Ze moes­ten dan telkens hun karretje volledig leeghalen om te zien of er geen smokkelwaar onder verborgen zat. Nyczak was volgens hen een dienstklopper die per sé mensen wou "pakken".

Dat wordt bevestigd door Clement Vercauteren. Nyczak lag er voortdurend op gebrand om smokkelaars te kunnen betrappen. Hij arresteerde zelfs kinderen die al spelend de grens tussen Tielrode (Generaal Gouvernement) en Elversele (Etappegebied) overschreden. Al wie zich met smokkelpraktijken placht in te laten, wist dat hij voor Nyczak op zijn hoede moest zijn.

Nyczak zou dus een fervent, nimmer aflatend, vervolger van smokkelaars zijn geweest. Een heel ander beeld dus dan dat van de brave, sympathieke jongen. Al moeten we natuurlijk zoveel mogelijk nuanceren : wie zèlf als smokkelaar het slachtoffer is geweest van Nyczak, is wellicht vooringenomen.

Toch is het best mogelijk dat de ambitie van onze Duitse sol­daat om smokkelaars te vangen hem uiteindelijk fataal is gewor­den. Volgens Maria de Kerf, hebben haar vader en Medard, nadat ze betrapt waren, nog geprobeerd Nyczak om te kopen.

We herhalen nu de vraag die we aan het begin van dit hoofdstuk hebben gesteld : wie was Stanislaus Nyczak ? Op grond van de, weliswaar beperkte, gegevens in ons bezit, me­nen we die vraag als volgt te mogen beantwoorden:

Stanislaus Nyczak was een jonge Pool, van vooraan in de twintig, die bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog als musketier werd ingedeeld bij het Pruissische leger, meer bepaald bij de 2de compagnie Landsturm-Infanterie, Bataljon I, gekazerneerd te Altona (nabij Hamburg).

Als zoon van invloedrijke ouders kreeg hij een functie toegewe­zen in bezet België, ver genoeg van het front, in de Kommandan­tur Lokeren.

Dat belette hem niet de hem toegewezen job hoogst plichtsbewust op te vatten en met volle toewijding uit te oefenen. Aan de smokkelpraktijken in het grensgebied Elversele-Tielrode wou hij paal en perk stellen. Tot dan die fatale 20ste oktober 1916 kwam en hij zijn plichtsbewustzijn met de dood moest bekopen.


kaartende soldaten



30) Dit blijkt uit een brief van de Freie und Hansestadt Hamburg d.d. 17.5.1985

"auf Ihre o.a. Schreiben teilen wir mit, dass die von Ihnen be­zeichnete Person -Stanislaus N Y C Z A K- mit den von Ihnen ange­gebenen Daten im überprüften Alton./Hamburger Melderegister nicht ermittelt werden konnte."

31) Brief d.d. 11.2.1985 van het Militärgeschichtliches For­schungsamt, Grünwalderstrasse 10-14 - 7800 Freiburg im Breisgau.

32) Brief d.d. 4.10.1984 van het Bayerisches Hauptstaatsarchiv, Leonrodstrasse 57 - 8000 München.

33) Petrus "Clement" Vercauteren woont momenteel te Temse. Hij werd op 12 maart 1899 geboren in de "Kasseistraat" (Hogen­akkerstraat), op de grens tussen Elversele en Tielrode. Hij zou daar trouwens blijven wonen tot aan zijn huwelijk in 1928.


Bijlage 1 : Overzicht van de gevoerde briefwisseling

14.05.84 Consulaat-Generaal van de Bondsrepubliek Duitsland - De Keyserlei 5 - 2018 Antwerpen

Antwoord : 20.06.84

01.06.84 Prof. Dr. J. Dhaenens - Faculteit van de Rechtsge­leerdheid - Seminarie voor strafrecht en strafvorde­ring - Universiteitstraat 4 - 9000 Gent

Antwoord : 15.06.84

20.06.84 Rijksarchief te Gent - Geraard Duivelsteen - Geraard de Duivelstraat 1 - 9000 Gent

Antwoord : 25.06.84

27.06.84 Rijksarchief te Beveren-Waas - Kruibekesteenweg 39 - 2750 Beveren-Waas

Antwoord : 05.07.84

29.07.84 Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie - Herengracht 474 - 1017 CA Amsterdam

Antwoord : 06.08.84

29.07.84 Bundesarchiv Koblenz - Postfach 320 - 5400 Koblenz 1 (Bundesrepublik Deutschland)

Antwoord : zie Bundesarchiv Freiburg i.Br.

29.07.84 Bundesarchiv -Militärarchiv- Wiesentalstrasse 10 - 7800 Freiburg im Breisgau (BRD)

Antwoord : 10.08.84

29.07.84 Bundesarchiv -Zentralnachweisstelle- Abteigarten 6 - 5100 Aachen (BRD)

Antwoord : 19.09.84

11.08.84 Koninklijk Museum van het leger en van krijgsgeschie­denis - Jubelpark 3 - 1040 Brussel

Antwoord : 21.08.84

11.09.84 Archives de l'Etat à Huy -Couvent des Frères Mineurs­

5200 Huy

Antwoord : 15.09.84

11.09.84 Algemeen Rijksarchief - Ruisbroekstraat 2-6 - 1000 Brussel

Antwoord : 18.09.84

26.09.84 Krankenbuchlager Berlin - Wattstrasse 11-13 - 1000 Berlin 65 (BRD)

Antwoord : 22.10.84

26.09.84 Geheimes Staatsarchiv Preussischer Kulturbesitz - Archivstrasse 12-14 - 1000 Berlin 33 (Dahlem) (BRD)

Antwoord : 03.10.84

26.09.84 Bayerisches Hauptstaatsarchiv -Kriegsarchiv- Leon­rodstrasse 57 - 8000 München 19 (BRD)

Antwoord : 04.10.84

26.09.84 Hauptstaatsarchiv Stuttgart -Abteilung Militärarchiv-Gutenbergstrasse 109 - 7000 Stuttgart (BRD)

Antwoord : 03.10.84

26.09.84 Generallandesarchiv Karlsruhe - Nördl. Hildapromenade 2 - 7500 Karlsruhe 1 (BRD)

Antwoord : 16.10.84

26.09.84 Staatsarchiv Dresden - Archivstrasse 14 - 8060 Dres­den (Deutsche Demokratische Republik)

Antwoord : 20.11.84

04.12.84 Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.V. - Werner Hilpertstrasse 2 - 3500 Kassel (BRD)

Antwoord : 14.12.84 24.01.85

30.01.85 Militärgeschichtliches Forschungsamt -Abteilung AIF III- Grünwälderstrasse 10-14 - 7800 Freiburg im Breis­gau (BRD)

Antwoord : 11.02.85

18.02.85 Freie und Hansestadt Hamburg - Behörde für Inneres - Einwohner-Zentralamt - Hachmannplatz 2 - 2000 Ham­burg 1 (BRD)

Antwoord : 25.03.85 22.04.85 Idem

Antwoord : 17.05.85

(17.05.85) Deutsche Dienststelle (WASt) - Eichborndamm 167 - 1000 Berlin 51 (BRD)

Antwoord : 24.07.85

29.11.85 Stadtarchiv Leipzig - Postfach 780 - 701 Leipzig (DDR) Antwoord : 27.01.86

 


Bijlage 2 : Lijst van de medewerkers

- Alle tipgevers en geinterviewden, i.h.b. (zonder volledig te kunnen zijn) .

ADRIAENSSENS Hubert (Tielrode)

LEFEBURE Marie

ADRIAENSSENS Jozef (Tielrode)

MAES Josephine

CHRISTIAENS Jules

POPPE Theophiel (Kastel)

CUYT Marcel (Temse)

ROBBERECHT Emiel (Steendorp)

HAUWERE André (Dendermonde)

SMET Jerome (Temse)

DE KERF Malvina (Steendorp)

VAERENDONCK Jozef (Tielrode)

DE KERF Maria (Waasmunster)

VAN BRITSOM Suzanne

DE KOCKER August (+)

VAN BUYNDER Georges

DE LOOSE Alfons (Hamme)

VAN DER GUCHT Alfred (Sint­Niklaas)

DE LOOSE Elisabeth

VAN EXTERGHEM Alfons (Dender­monde

DE RYCK Luc (Temse)

VERCAUTEREN Clement (Temse)

DE SMET Louis

VERGUCHT Frans

DE WESTELINCK Marie

VERHELST Cesar

DE WITTE Margriet (+)

VERMEULEN Maria

HOENS Anna (Hamme)

VERSTEGEN Vedastus (Lokeren)

LAGET Sophie

VINCKE Maria

LEEMAN Hendrik (+)

LEFEBURE Frans

- Drukwerk : BOEL Roger

- Typwerk : PELEMAN Mia

- Het bestuur van de Heemkundige Kring Braem v.z.w., in het bijzonder

DE KEERSMAKER Marcel (bestuurslid tot december 1984)

DE KIMPE Marcel

DE WESTELINCK Willy LAMBRECHT Eduard

VAN DEN HEUVEL Eric

VERMEIRE Vincent


Bibliografie (enkel gepubliceerde bronnen)

BALTHAZAR, H. e.a., Geschiedenis. De moderne tijd van 1914 tot heden. Deurne, 1983 (Culturele geschiedenis van Vlaan­deren, dl. 4).

BERGE, F. VAN DEN, Dagboek van een oudstrijder 1914-1918. Wetteren, 1968.

BOEY, M., Tragedie 14/18. Het voorspel van "Vlaanderen aan de Ijzer". Met een voorwoord van Hendrik Borginon. Diks­muide/Tielt/Utrecht, 1974.

CONTAMINE, H., De grote oorlog 1914-1918. Bussum, 1973.

HEEMKUNDIGE KRING Braem. Driemaandelijks tijdschrift voor heemkunde, jg. 1 nr. 2 (Elversele, april 1969) (oorlogs­nummer 1914-1918).

ISACKER, K. VAN, Mijn land in de kering. 1830-1980, 2 dln. Antwerpen/Amsterdam, 19803-1983.

ONZE TEMSCHENAARS (o. red. v. 0. BULTERYS en Cl. DE LANDTS­HEER). 20 nrs. (Cherbourg, februari 1917 - Temse, mei 1919).

RAEMDONCK, F. VAN, Kroniek van Tielrode, 2 dln. Tielrode, 1972-1973.

VLAMINCK, C., Het etappengebied in België tijdens den oorlog 1914-1918. Brussel, 19223.

VOS, F. DE, Een bijna vergeten drama uit de Eerste Wereld­oorlog. De terechtstelling van M. Adriaenssens en J. de Kerf, in : Heemkundige Kring Braem. Driemaandelijks tijd­schrift voor heemkunde, jg. 7 nr. 2 (Elversele, juni 1975), pp. 2-5.

VOS, F. DE, Een vergeelde herinnering aan de Eerste Wereld­oorlog, in : De Souvereinen. Tijdschrift van de Heemkring van Lokeren, jg. 8 nr. 3 (Lokeren, juli 1977), pp. 84-86.

VOS, F. DE, Het oorlogsdagboek van Maurice Laekeman. Lokeren tijdens de eerste wereldoorlog, in : De Souvereinen. Tijd­schrift van de Heemkring van Lokeren, jg. 5 nr. 1 (Lokeren, januari 1974) - jg. 13 nr. 4 (Lokeren, december 1982).

VOS, F. DE, In Memoriam Mr Jozef van Winckel, in : De Souve­reinen..Tijdschrift van de Heemkring van Lokeren, jg. 3 nr. 3 (Lokeren, juni 1972), pp. 68-69.

WEVERBERGH, J. en R. VAN OPBROECKE, De bezetter bespied. Ant­werpen/Amsterdam, 1980.

Grote WINKLER PRINS, 20 dln. Amsterdam/Brussel, 1973-1975.

De commentaren zijn gesloten.